പൌരോഹിത്യത്തിന്റെ ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമായ അധികാരവഴികൾ

272607_4106107

ഫറോക്കില്‍ നടന്ന എസ്.ഐ.ഒ സമ്മേളനത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു കൊണ്ട് വൈക്കം മുഹമ്മദ് ബഷീര്‍ പറഞ്ഞ ഒരു തമാശയുണ്ട്. മഹാവിചാരണാ നാളില്‍ മതപണ്ഡിതന്മാരോട് അല്ലാഹു ചോദിക്കും, നിങ്ങള്‍ക്ക് ഞാന്‍ ബുദ്ധിയും അറിവും തന്നിട്ട് നിങ്ങളത് എങ്ങനെ ഉപയോഗിച്ചു എന്ന്. സമ്പത്ത്, ആരോഗ്യം, ബുദ്ധി എന്നിവയുടെ വിനിയോഗം എത്രമാത്രം ക്രിയാത്മകവും സാമൂഹികമായി എത്രത്തോളം പ്രയോജനപ്രദവുമായിരുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തെ അഭിമുഖീകരിക്കാതിരിക്കാന്‍ ഒരു മനുഷ്യനും പറ്റില്ല എന്നാണല്ലോ ഒട്ടേറെ വചനങ്ങളിലൂടെ പ്രവാചകന്‍ പഠിപ്പിച്ചു തന്നിട്ടുള്ളത്. പണ്ഡിതന്മാരെക്കുറിച്ച പരാമര്‍ശമായതിനാലാവാം ബേപ്പൂര്‍ സുല്‍ത്താന്‍ ബുദ്ധിയുടെ കാര്യം തന്നെ പരാമര്‍ശിച്ചത്.

എന്തായാലും അന്നേരം മൗലവിമാര്‍ പറയാനിടയുള്ള മറുപടി അദ്ദേഹം ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: പടച്ചോനേ, ബുദ്ധി നീ തന്ന അമാനത്താണല്ലോ. അമാനത്തുകള്‍ ഉപയോഗിച്ച് കേടു വരുത്താന്‍ പാടുള്ളതല്ല. അതിനാല്‍ ഞങ്ങള്‍ പതിനാറ് മുഴം നീളമുള്ള തുണിയെടുത്ത് വെയിലും മഴയും ഒന്നും കൊള്ളിക്കാതെ അത് വരിഞ്ഞു കെട്ടി ഭദ്രമായി സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരമാകേണ്ടത് കിതാബും ഹിക്മത്തുമാണെന്ന് ഖുര്‍ആന്‍ ആവര്‍ത്തിച്ച് പറയുന്നുണ്ട്. കിതാബ് എന്നാല്‍ എഴുതപ്പെട്ടത്. നിയമമെന്നോ പുസ്തകമെന്നോ നിയമപുസ്തകമെന്നോ വെളിപാട് ഗ്രന്ഥമെന്നോ വേദമെന്നോ ഒക്കെ അര്‍ത്ഥം പറയാം ആ പദത്തിന്. ജ്ഞാനത്തിന് അറബിയില്‍ ഇല്‍മ് എന്നാണ് പറയുക. അതാകട്ടെ, കേവലജ്ഞാനമാണ്. വിവരങ്ങള്‍ക്കും തത്വങ്ങള്‍ക്കും മേല്‍ യുക്തിയും അവബോധവും പ്രായോഗികതയും കൂടി ചേരുന്നതിനാണ് ഹിക്മത്ത് എന്ന് പറയുക. ഒരു കാര്യം അറിഞ്ഞതു കൊണ്ട് കാര്യമില്ല, അതിന്റെ പ്രയോഗം പ്രധാനമാണ്. പ്രയോഗത്തിലാകട്ടെ, കാലം ദേശം തുടങ്ങിയവയും പ്രധാനമാണ്. അതായത് യുക്തിയും കാലദേശങ്ങളെക്കുറിച്ച അവബോധത്തിന്റെ ആധാരത്തിലുള്ള ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രയോഗവും ചേര്‍ന്നതാണ് ഹിക്മത്ത്.
4fbadb736dd0d058e6a0f69f70116f97
മറ്റൊരു നിലക്ക് പരിസരവുമായുള്ള സംവാദത്തിലൂടെ വികാസം പ്രാപിക്കുന്ന ഒന്നാണ് ഹിക്മത്ത്. അതേസമയം അത് ആന്തരികമായ ശബ്ദവുമാണ്. പ്രവാചകന്‍ എന്ന നിലക്ക് ഒരാളില്‍ ഉണരുന്ന ആന്തരികമായ ശബ്ദമാണ് കിതാബ് ആയി പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിന്റെ ആധികാരികമായ പ്രയോഗവല്‍ക്കരണം എന്ന നിലയില്‍ നബിചര്യ എന്ന് ഹിക്മത്തിന് ഇമാം ശാഫിഈയെപ്പോലുള്ളവര്‍ അര്‍ത്ഥം നല്‍കിയിട്ടുണ്ട്. അതായത്, ദൈവം ഒരു പ്രവാചകന്‍ വഴി തന്നെ വേദം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ന്യായം, അറിവ് അറിവായി മാത്രം നിലനിന്നാല്‍ അതുകൊണ്ട് പ്രയോജനമുണ്ടാവില്ല എന്നതാണ്. അതിനെ ശരിക്കും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ലോകത്തും ജീവിതത്തിലും പ്രയോഗിക്കാന്‍ ഒരു മാതൃകയുണ്ടാവണം. ആ മാതൃകയുടെ സ്ഥാനത്താണ് പ്രവാചകന്‍ നില്‍ക്കുന്നത്. പ്രവാചകന്‍ തന്റെ കാലത്തെയും സമൂഹത്തെയും കൂടി അറിഞ്ഞു കൊണ്ടാണ് അത് നിര്‍വഹിച്ചതെങ്കില്‍ ആ നിര്‍വഹണം തുടരേണ്ടത് കാലദേശാനുസാരിയായിക്കൊണ്ട് തന്നെയാവണം. അതിനായി തത്വങ്ങളെ യുക്തിപരമായ വിചിന്തനത്തിന് വിധേയമാക്കുകയും വേണം. അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരേ തത്വത്തിന്റെ ആധാരത്തില്‍ വ്യത്യസ്ത കാലദേശങ്ങളില്‍ വ്യത്യസ്ത പ്രവാചകന്മാര്‍ ആഗതരായതിന്റെ ന്യായവും ഇതാണ്.

മതപരമായ വിചിന്തനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തില്‍ വികാസത്തിന്റെ വഴിയോട് ചേര്‍ന്നുകൊണ്ടു തന്നെ സങ്കുചിതത്വത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളും പ്രകാശിതമായിട്ടുണ്ട്. പലപ്പോഴും പുറമേ വായിക്കപ്പെട്ടത് ചുരുങ്ങലിന്റെ ചരിത്രമാണ് താനും.

മുസ്‌ലിം സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തില്‍ ഒന്നാമത്തെ ദശയില്‍ ഖുര്‍ആനും ഹിക്മത്തും തന്നെയായിരുന്നു ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം. ഈ ഘട്ടത്തിന്റെ അവസാന കാലത്ത് തന്നെയാണ് ഹദീസുകളും സുന്നത്തുകളും (നബിവചനങ്ങളും ചര്യകളും) സമാഹരിക്കപ്പെടുന്നത്. കിതാബ് എന്ന നിലക്കുള്ള, ഖുര്‍ആന്റെ പ്രയോഗത്തിന്റെ ആധികാരികമായ രേഖകളായിരുന്നു നബിയുടെ വചനങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും. ഈയര്‍ത്ഥത്തിലാണ് അവ ക്രോഡീകരിക്കപ്പെട്ടതും. അന്നിലക്ക് അതിന് പ്രാധാന്യം ഉണ്ട് താനും.

എന്നാല്‍ ഇതോടെ, രണ്ടാമത്തെ ദശയില്‍ ഖുര്‍ആന്‍ മതപ്രഭാഷണങ്ങളിലെ സാരോപദേശങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്തേക്ക് തള്ളിമാറ്റപ്പെടുകയും ആധികാരികത ഹദീസുകള്‍ പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. ഹദീസുകളുടെ ക്രോഡീകരണം തത്വത്തില്‍ വികാസത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നതെങ്കിലും പ്രയോഗത്തില്‍ ഇപ്പറഞ്ഞത് വലിയൊരു വ്യതിചലനമായിരുന്നു. മാത്രവുമല്ല, ഹദീസുകള്‍ എന്ന പേരില്‍ ഒട്ടേറെ കള്ളങ്ങള്‍, ഇസ്‌ലാമിന്റെ തത്വത്തിന് നിരക്കാത്ത അസംബന്ധങ്ങള്‍ പോലും ധാരാളമായി പ്രചരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സന്ദര്‍ഭത്തില്‍ പ്രയോഗികമായ ഒരു ജീവിതവ്യവസ്ഥ എന്ന നിലക്ക് ഇസ്‌ലാമിന് കുറേക്കൂടി തെളിച്ചം നല്‍കാനുള്ള പരിശ്രമത്തില്‍ നിന്നാണ് ഫിഖ്ഹ് (കര്‍മശാസ്ത്രം) ഉല്‍ഭവിക്കുന്നത്.

എന്നാല്‍ ഏറെത്താമസിയാതെ, ആധാരങ്ങള്‍ ഫിഖ്ഹ് ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ അക്ഷരങ്ങള്‍ മാത്രമായതോടെ ഖുര്‍ആനിനൊപ്പം നബിവചനങ്ങളും പ്രവാചകമാതൃകകളും കൂടി മതപ്രഭാഷണവേദികളിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുകയും ഫിഖ്ഹിനെ ആധാരമാക്കിയുള്ള മൂന്നാമത്തെ ദശ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ഫിഖ്ഹില്‍ പണ്ഡിതന്മാര്‍ സ്വീകരി്ച്ചിരുന്ന വിവിധങ്ങളായ സമീപനരീതികള്‍ നിമിത്തം അതില്‍ പലതരം സരണികള്‍ രൂപപ്പെട്ടിരുന്നു. അവയെ മദ്ഹബുകള്‍ എന്നാണ് പറയുക. നാലാം ദശയില്‍ ഫിഖ്ഹും പുറകോട്ട് തള്ളപ്പെടുകയും മദ്ഹബുകള്‍ പരമാവലംബങ്ങളായിത്തീരുകയും ചെയ്തു. വ്യത്യസ്ത മദ്ഹബുകള്‍ വ്യത്യസ്ത സമൂഹങ്ങളായിത്തീരുകയും അവ തമ്മില്‍ തര്‍ക്കങ്ങളിലും പോരാട്ടങ്ങളിലും ഏര്‍പ്പെടുകയും പോലും ചെയ്തു.

എന്തായാലും ഇതോടെ തുടക്കത്തില്‍ പറഞ്ഞ വേദവും യുക്തിയും (കിതാബും ഹിക്മതും) രംഗത്ത് നിന്ന് പൂര്‍ണമായും നിഷ്‌കാസിതമായി. യുക്തിക്ക് സ്ഥാനമില്ലാതായതോടെ ഫിഖ്ഹിന്റെയും മദ്ഹബിന്റെയും അക്ഷരങ്ങള്‍ക്ക് അപ്രമാദിത്വം ലഭിച്ചു. ഇതാകട്ടെ, വലിയ അട്ടിമറിയിലേക്കാണ് കാര്യങ്ങളെ കൊണ്ടെത്തിച്ചത്.

പുരോഹിതാധിപത്യം തന്നെയാണ് ഇതില്‍ പ്രധാനം. മതത്തെ വെള്ളവും വെളിച്ചവും കടക്കാത്ത അറകളാക്കി മാറ്റുന്നതില്‍ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നത് പൗരോഹിത്യമാണ്. തൊട്ടടുത്തതോ തുല്യമോ ആയ സ്ഥാനം സാമൂഹികശ്രേണീബദ്ധതയെ നിലനിര്‍ത്തുന്ന ആചാരങ്ങള്‍ക്കുമുണ്ട്.

വളരെ കൃത്യമായ priest hierarchy നിലനില്‍ക്കുന്ന മതങ്ങളാണ് ക്രിസ്തുമതവും ചില ബുദ്ധമതവിഭാഗങ്ങളും (പ്രത്യേകിച്ച് ലാമായിസം). ഇത് visible ആണ്. പൗരോഹിത്യത്തിന്റെ സകലസാധ്യതകളെയും ഖുര്‍ആനും നബിവചനങ്ങളും ശക്തിയായി നിരാകരിച്ചതിനാല്‍ ഇത്തരമൊരു ഹയറാര്‍ക്കി ഇസ്‌ലാമിക സമൂഹത്തില്‍ രൂപപ്പെട്ടില്ല. അതേസമയം visible ആയ പൗരോഹിത്യത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മദ്ഹബുകളുടെ അക്ഷരങ്ങള്‍ ecclesiastic ആയി പ്രവര്‍ത്തിച്ചു തുടങ്ങിയതോടെ അദൃശ്യമായ പൗരോഹിത്യം, ഒരുപക്ഷേ ദൃശ്യമായ പ്രീസ്റ്റ് ഹയറാര്‍ക്കിയെക്കാളും ശക്തമായിത്തന്നെ മുസ്‌ലിം സമൂഹത്തില്‍ രൂഢമൂലമായി. മതപരമായി ഏറ്റവും അസഹിഷ്ണുക്കളായി ആ സമൂഹം മാറുന്നത് അങ്ങനെയാണ്. (ശ്രദ്ധിക്കുക, മതപരമായി എന്നാണ് പറഞ്ഞത്. വംശീയവും വര്‍ഗീയവുമായ അസഹിഷ്ണുതയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഇരകളും കൂടിയാണ് ഇന്ത്യയിലെങ്കിലും മുസ്‌ലിംകള്‍).
Ekaterina-Panikanova-yatzer-10
ഹിക്മത്ത് എന്നത് മതനിയമങ്ങളുടെ പ്രയോഗങ്ങളിലെ വിപുലനത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നതെങ്കില്‍ അക്ഷരങ്ങളില്‍ അഭിരമിക്കുന്നവര്‍ അതിനോടും അസഹിഷ്ണുതാപൂര്‍വമായ സമീപനമാണ് കൈക്കൊള്ളുന്നത്. നേരത്തേ പറഞ്ഞ മദ്ഹബുകളെപ്പോലും വായിക്കുന്നത് ശരിയായ രൂപത്തിലല്ല. ശാഫീഈ സരണിയുടെ ആചാര്യനായ ഇമാം ശാഫിഈയില്‍ നിന്ന് ചില വിഷയങ്ങളില്‍ രണ്ട് തരം അഭിപ്രായങ്ങള്‍ ഉദ്ധരിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ഇതിന് ജദീദായ ഖൗലും (പുതിയ അഭിപ്രായം), ഖദീമായ ഖൗലും (പഴയ അഭിപ്രായം) എന്നാണ് പറയുക. ഇറാഖില്‍ ജനിച്ച് ജീവിച്ച ഇമാം ശാഫിഈ പിന്നീട് ഈജിപ്തിലേക്ക് വരികയും അവിടെ താമസമാക്കുകയും ചെയ്തു. ഈജിപ്തിലേക്ക് വരുന്നതിന് മുമ്പുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമനിര്‍ദ്ധാരണങ്ങളെയാണ് ഖദീമായ ഖൗല്‍ എന്ന് പറയുന്നത്. യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ പഴയതും പുതിയതും എന്ന് പറയുന്നതിനെക്കാള്‍ ഇറാഖിലെയും ഈജിപ്തിലെയും നിര്‍ദ്ധാരണങ്ങള്‍ എന്ന് പറയുന്നതാവും ശരി. ഇതിനെ സാധാരണയായി വിശദീകരിക്കാറുള്ളത് പില്‍ക്കാലത്ത് ഈജിപ്തില്‍ വന്നതോടെ പുതിയ അവലംബങ്ങളും രേഖകളും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു എന്നും അതിന്റെ ആധാരത്തിലാണ് പുതിയ അഭിപ്രായങ്ങള്‍ ഉണ്ടായത് എന്നുമാണ്. ഇത് ശരിയായിരിക്കാം. എന്നാല്‍ ഇതിന് ഒരു മറുവശം കൂടിയുണ്ട്. അതായത് ഇറാഖിലെ നിയമനിര്‍ദ്ധാരണ രീതിയല്ല ഈജിപ്തിലേത്. അഥവാ ഇറാഖില്‍ നിന്ന് ഈജിപ്തിലേക്കെത്തിയതോടെ ഇമാം ശാഫിഈ തന്നെ മാറി. നിര്‍ദ്ധാരണങ്ങള്‍ എത്രത്തോളം കാലദേശബന്ധിതമായിരിക്കണം എന്നതിന്റെ തെളിവായി ഇതിനെ കണക്കാക്കാം എന്ന് തോന്നുന്നു.

ഇന്ത്യയിലെ മുസ്‌ലിംകളില്‍ കൂടുതലും ഹനഫീ സരണി പിന്‍തുടരുന്നവരാണ്. ഇന്ത്യയിലെ മുസ്‌ലിം പെര്‍സനല്‍ ലോയിലെ പല വകുപ്പുകളുടെയും അവലംബവും ഹനഫീ കര്‍മശാസ്ത്രകൃതികളാണ്. ഇമാം അബൂഹനീഫയാണ് ഈ സരണിയുടെ ആചാര്യന്‍. ഖുര്‍ആന്‍, യുക്തി, ഹദീസ് എന്നിങ്ങനെയാണ് അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്ന പ്രമാണങ്ങളുടെ മുന്‍ഗണന. അഹ്‌ലു റഅ്‌യ് (യുക്തിയുടെ ആളുകള്‍) എന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധാര അറിയപ്പെടുക കൂടി ചെയ്തിരുന്നു. അതേസമയം ഇപ്പോള്‍ കാലദേശപരിഗണനകളൊന്നും കൂടാതെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ അക്ഷരങ്ങളെ പ്രമാണമാക്കിയാണ് ഹനഫീ മദ്ഹബ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

ഇപ്പോള്‍ വ്യാപകമായി ചര്‍ച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന മുത്ത്വലാഖിനെപ്പറ്റിയും അബൂഹനീഫയും സഹചരന്മാരുമാണ് ഇഴ കീറി പരിശോധനകള്‍ നടത്തിയിട്ടുള്ളത്. എന്നാല്‍ അവരുടെ യഥാര്‍ത്ഥ നിലപാടെന്താണ്? വിവാഹമോചനതീരുമാനം പുനഃപരിശോധിക്കാനും വീണ്ടും ഒന്നാവാനും അല്ലാഹു തരുന്ന മൂന്ന് അവസരങ്ങളായാണ് യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ ഖുര്‍ആനില്‍ മുത്ത്വലാഖ് പരാമര്‍ശിക്കപ്പെടുന്നത്. മൂന്നും ഒരുമിച്ച് മൊഴിയുന്നതോടെ അല്ലാഹുവിന്റെ ഈ അനുഗ്രഹത്തെ നിഷേധിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഇത് പ്രകടമായ ദൈവനിന്ദയാണ്. അതിനാല്‍ത്തന്നെ അബൂഹനീഫയും തുടര്‍ന്ന് വന്ന മറ്റ് ഇമാമുകളും ഇതിനെ ത്വലാഖ് ബിദ്ഈ (ത്വലാഖിലെ പുത്തന്‍ രീതി, ബിദ്അ എന്ന് പറഞ്ഞാല്‍ പുതിയത് എന്നാണെങ്കിലും അനാശാസ്യമായ പുത്തന്‍ രീതി എന്നാണ് സാങ്കേതികമായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്) എന്നാണ് വിളിച്ചത്. എല്ലാ ബിദ്അത്തും വഴികേടാണെന്നും എല്ലാ വഴികേടുകളും നരകത്തിലേക്കാണെന്നും എല്ലാ വെള്ളിയാഴ്ചയും പള്ളിപ്രസംഗം നടത്താറുള്ള മതപണ്ഡിതന്മാര്‍ മുത്ത്വലാഖ് ബിദ്അ നിലനിര്‍ത്തണമെന്ന് വാദിക്കുന്നതില്‍ പ്രകടമായ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്.

എന്നാല്‍ ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ ചെയ്താലോ? അതായത് മൂന്ന് ത്വലാഖും ഒരുമിച്ച് ചെയ്തു. അങ്ങനെ വരുമ്പോള്‍ നിയമപരമായി അത് പരിഗണിക്കുന്നതില്‍ മൂന്ന് രീതികള്‍ ചര്‍ച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഒന്ന് അത് തീര്‍ത്തും തള്ളിക്കളയുക എന്നതാണ്. രണ്ടാമത്തെത് അത് ഒരൊറ്റ ത്വലാഖായി മാത്രം പരിഗണിക്കപ്പെടുക എന്നതും. മൂന്നാമത്തെ സാധ്യതയാകട്ടെ അത് മൂന്നായി പരിഗണിച്ച് ബന്ധം എന്നെന്നേക്കുമായി വിടുര്‍ത്തപ്പെടുക എന്നതേ്രത. ചില റിപ്പോര്‍ട്ടുകള്‍ എതിരായി ഉന്നയിക്കപ്പെടാമെങ്കിലും നബി ഇതില്‍ മൂന്നാമത്തേതിനെ അംഗീകരിച്ചിരുന്നില്ല എന്നു കാണാം. അതേസമയം ഉമര്‍ മൂന്നാമത്തെ നിലപാടിന് അംഗീകാരം നല്‍കി. ഇതുവെച്ചാണ് മുത്ത്വലാഖിന് നിയമാംഗീകാരം നല്‍കണം എന്ന് വാദിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാല്‍ ഉമര്‍ ഈ നിലപാട് സ്വീകരിച്ചത് സ്ത്രീകളുടെ തന്നെ ആവശ്യം പരിഗണിച്ചായിരുന്നു. ഇന്ന് സ്ത്രീകള്‍ അങ്ങനെയൊരാവശ്യം മുന്നോട്ടു വെക്കും എന്ന് തോന്നുന്നില്ല. മുത്ത്വലാഖ് ചര്‍ച്ച ചെയ്യപ്പെടുമ്പോള്‍ ഉമറിന്റെ നിലപാടിനെ മുന്‍നിര്‍ത്തിക്കൊണ്ട് അതാണ് പ്രയോജനപ്രദം എന്ന് വരുന്ന സാഹചര്യത്തില്‍ അങ്ങനെയുമാകാം എന്ന ഒരു സാധ്യത നിലനിര്‍ത്തുക മാത്രമാണ് അബൂഹനീഫയും മറ്റ് ഇമാമുകളും ചെയ്തത് എന്ന് കാണാം. അതായത് അങ്ങനെ ചെയ്യേണ്ടി വരുന്ന സാഹചര്യത്തില്‍ അങ്ങനെയും ചെയ്യാം. ഉമര്‍ അതിനെ നിയമമാക്കുകയാണ് ചെയ്തത് എന്നതില്‍ നിന്ന് തിരിച്ചും നിയമമുണ്ടാകാം എന്ന് വരുന്നുണ്ടല്ലോ? അപ്പോള്‍ നിയമത്തിന് ആധാരം സാഹചര്യങ്ങളും കൂടിയാണ്. ഇത് അംഗീകരിച്ചു കൊണ്ടാണ് ഇമാമുകള്‍ ഈ സാധ്യത നിലനിര്‍ത്തിയത്. അതേസമയം ഇങ്ങനെയൊരു സാധ്യത നിലനിര്‍ത്തിയതിനെ പവിത്രമായ നിയമമാക്കി മാറ്റുകയാണ് നമ്മള്‍ ചെയ്യുന്നത് എന്ന് വ്യക്തമാണ്.

കാലദേശാനുസൃതമായി നിയമങ്ങളെ വായിക്കാന്‍ മടിക്കുകയും പഴയ പുസ്തകക്കെട്ടുകളുടെ മേല്‍ അടയിരിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് സമൂഹത്തെ പുറകോട്ട് വലിക്കുന്ന ഒരു ശക്തിയായാണ് ഈ അദൃശ്യപൗരോഹിത്യം മുസ്‌ലിം ജീവിതത്തില്‍ ഇടപെടുന്നത് എന്ന് എത്രയും പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞാല്‍ അത്രയും നല്ലത്.